انقلاب هوش مصنوعی در پالایشگاه‌های ایران؛ پایان تلفات انرژی و آغاز عصر بهره‌وری هوشمند

صنعت پالایش نفت ایران، به‌عنوان یکی از ارکان استراتژیک اقتصاد کشور، همواره با چالش‌هایی نظیر تلفات انرژی، فرسودگی تجهیزات و عدم شفافیت در داده‌های عملیاتی روبه‌رو بوده است. امروز، با ورود هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و تحلیل داده‌های عظیم، افق تازه‌ای پیش روی پالایشگاه‌های کشور گشوده شده است؛ افقی که هدف آن، کاهش تلفات انرژی، افزایش بازده، و رسیدن به تولید سبز و هوشمند است.

کد خبر: ۳۶۴۳

تاریخ: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ - ۰۹:۱۰

طبق گزارش شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، میزان اتلاف انرژی در برخی پالایشگاه‌های کشور بین ۸ تا ۱۲ درصد برآورد می‌شود. این مقدار، سالانه معادل چند میلیارد لیتر سوخت هدررفته و خسارتی چند میلیارد دلاری برای اقتصاد ملی است.

دلیل اصلی این تلفات شامل موارد زیر است:

کارکرد مداوم تجهیزات فرسوده

نبود سامانه‌های هوشمند پایش انرژی

مدیریت غیرتحلیلی مصرف سوخت و بخار

عدم پیش‌بینی دقیق در تعمیرات پیشگیرانه

ورود هوش مصنوعی به قلب پالایشگاه‌ها

هوش مصنوعی با توانایی یادگیری از داده‌های عملیاتی، قادر است الگو‌های پنهان مصرف و هدررفت را شناسایی کند. در پالایشگاه‌های مدرن، از مدل‌های یادگیری عمیق (Deep Learning) برای پیش‌بینی مصرف انرژی در هر واحد استفاده می‌شود.

این فناوری‌ها می‌توانند:

پیش از وقوع نقص، افت راندمان را تشخیص دهند.

به‌صورت خودکار، دمای بهینه و فشار مناسب را تنظیم کنند.

مصرف انرژی و بخار را تا ۲۰٪ کاهش دهند.

در ایران نیز پروژه‌هایی در پالایشگاه‌های ستاره خلیج فارس، آبادان و اراک آغاز شده‌اند که با تکیه بر هوش مصنوعی و داده‌کاوی، موفق به کاهش مصرف انرژی و کاهش آلایندگی شده‌اند.

فناوری‌های کلیدی در کاهش تلفات انرژی

۱. سیستم‌های پیش‌بینی خرابی (Predictive Maintenance)

با تحلیل رفتار تجهیزات و داده‌های تاریخی، خرابی‌ها قبل از وقوع شناسایی می‌شوند.

جلوگیری از توقف ناگهانی خط تولید، صرفه‌جویی در زمان و انرژی را به‌دنبال دارد.

۲. بهینه‌سازی هوشمند فرآیند (AI-Driven Process Optimization)

الگوریتم‌های هوش مصنوعی با بررسی متغیر‌هایی مانند دما، فشار و ترکیب گازها، شرایط ایده‌آل برای مصرف کم انرژی را تنظیم می‌کنند.

۳. تحلیل داده‌های بزرگ (Big Data Analytics)

تجزیه میلیون‌ها داده از سنسور‌ها و دستگاه‌ها برای شناسایی الگو‌های اتلاف.

پیشنهاد راهکار‌های فوری و دقیق برای اصلاح عملکرد سیستم‌ها.

۴. اینترنت اشیاء صنعتی (IIoT)

اتصال همه تجهیزات پالایشگاه به یک شبکه مرکزی برای پایش لحظه‌ای.

کاهش نشت حرارتی و کنترل هوشمند جریان انرژی.

هوش مصنوعی و پایداری زیست‌محیطی

علاوه بر صرفه‌جویی اقتصادی، استفاده از هوش مصنوعی در پالایشگاه‌ها تأثیر مستقیم بر کاهش آلاینده‌ها و پایداری محیط زیست دارد.

سیستم‌های هوشمند قادرند:

انتشار گاز‌های گلخانه‌ای را به‌صورت زنده رصد کنند.

فرآیند احتراق را بهینه کرده و انتشار CO₂ را تا ۱۵٪ کاهش دهند.

با تحلیل دقیق داده‌های نشت، از آلودگی خاک و آب جلوگیری کنند.

این موضوع می‌تواند اعتبار زیست‌محیطی ایران در بازار‌های بین‌المللی نفت و انرژی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

تجربه جهانی: از شِل تا آرامکو

شرکت‌های بین‌المللی نیز سال‌هاست از فناوری‌های مشابه بهره می‌برند:

Shell با استفاده از هوش مصنوعی توانسته هزینه انرژی پالایشگاه‌های خود را تا ۱۲٪ کاهش دهد.

Saudi Aramco سامانه هوشمندی طراحی کرده که در زمان واقعی، داده‌های بیش از ۳ میلیون حسگر را تحلیل می‌کند.

BP از مدل‌های هوش مصنوعی برای کنترل دقیق فرآیند پالایش و جلوگیری از نوسانات حرارتی استفاده می‌کند.

ایران نیز با بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند مسیر بومی‌سازی این فناوری‌ها را کوتاه‌تر کند.

نقش استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی

در چند سال اخیر، حضور استارتاپ‌های تخصصی در حوزه انرژی هوشمند در ایران رشد چشمگیری داشته است. این شرکت‌ها با استفاده از مدل‌های بومی و مقرون‌به‌صرفه، در حال توسعه فناوری‌های زیر هستند:

سامانه هوشمند مدیریت انرژی برای پالایشگاه‌ها

سنسور‌های دقیق نشت‌یاب بخار و حرارت

نرم‌افزار‌های تحلیل داده انرژی با الگوریتم‌های یادگیری ماشین

بر اساس برآوردها، استفاده گسترده از این راهکار‌ها می‌تواند سالانه بیش از ۱.۲ میلیارد دلار صرفه‌جویی مستقیم در مصرف انرژی پالایشگاه‌های کشور ایجاد کند.

مسیر آینده: از پالایشگاه سنتی تا پالایشگاه دیجیتال

مفهوم «پالایشگاه دیجیتال» (Digital Refinery) اکنون به واقعیت نزدیک‌تر شده است. در این مدل، تمام واحد‌ها به‌صورت هوشمند با یکدیگر در ارتباط هستند و تصمیم‌گیری‌ها بر اساس داده‌های لحظه‌ای انجام می‌شود.

در آینده نزدیک، با توسعه زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران، می‌توان انتظار داشت که:

سامانه‌های هوشمند جایگزین کنترل‌دستی شوند

داده‌های مصرف انرژی در لحظه تحلیل و اصلاح شوند

مصرف سوخت فسیلی به‌صورت چشمگیر کاهش یابد

طبق بررسی کارشناسان مرکز پژوهش‌های انرژی، اگر حتی ۵٪ از تلفات انرژی پالایشگاه‌های کشور با فناوری‌های هوش مصنوعی کاهش یابد، معادل ۲ میلیارد دلار صرفه‌جویی سالانه حاصل می‌شود. این عدد نه‌تنها به کاهش هزینه‌های تولید کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز افزایش صادرات فرآورده‌های نفتی و رشد درآمد غیرنفتی کشور خواهد بود.

انتهای پیام/