هوش مصنوعی در خدمت نفت و گاز ایران / انقلاب دیجیتال در اکتشاف، حفاری و پیش‌بینی تولید انرژی

اکنون زمان آن رسیده که از داده‌های عظیم (Big Data)، اینترنت اشیا (IoT) و یادگیری ماشینی (Machine Learning) برای بهینه‌سازی عملیات استفاده شود

کد خبر: ۳۳۷۳

تاریخ: ۱۰ آذر ۱۴۰۴ - ۱۰:۱۰

جهان انرژی در آستانه‌ی یک تحول فناورانه عظیم قرار دارد. شرکت‌های بزرگ نفتی مانند شل، توتال و آرامکو با سرمایه‌گذاری میلیاردی در هوش مصنوعی (AI) و داده‌کاوی (Data Mining)، توانسته‌اند هزینه‌های استخراج را تا ۳۰ درصد کاهش دهند و دقت پیش‌بینی تولید را به بیش از ۹۵ درصد برسانند. ایران نیز با تکیه بر ظرفیت‌های بومی، گام‌های بلندی در مسیر دیجیتالی‌سازی صنعت نفت و گاز برداشته است. اکنون زمان آن رسیده که از داده‌های عظیم (Big Data)، اینترنت اشیا (IoT) و یادگیری ماشینی (Machine Learning) برای بهینه‌سازی عملیات استفاده شود، مسیری که می‌تواند ارزش تولید انرژی در ایران را چندین برابر کند.

از حفاری سنتی تا حفاری هوشمند

در گذشته عملیات حفاری، متکی بر تجربه و داده‌های دستی بود، اما امروز با ورود هوش مصنوعی، چاه‌های هوشمند قادرند در لحظه رفتار مخزن را تحلیل کرده و مسیر حفاری را تنظیم کنند. سیستم‌های هوش مصنوعی در شرکت ملی نفت ایران، با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری عمیق، داده‌های لرزه‌نگاری، فشار، و جریان گاز را تحلیل می‌کنند تا بهترین نقطه حفاری انتخاب شود. نتیجه؟ صرفه‌جویی میلیاردی در هزینه‌های اکتشاف و کاهش احتمال خطای انسانی تا ۸۰ درصد.

داده‌کاوی انرژی؛ مغز تصمیم‌گیری آینده

هر میدان نفتی، میلیون‌ها داده از سنسور‌ها و تجهیزات تولید می‌کند. تحلیل دستی این داده‌ها غیرممکن است. در همین‌جاست که فناوری داده‌کاوی انرژی (Energy Data Mining) وارد عمل می‌شود. نرم‌افزار‌های جدید طراحی‌شده توسط شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی، با تحلیل داده‌های تاریخی چاه‌ها، می‌توانند الگو‌های افت فشار، نشت، یا کاهش بهره‌وری را قبل از وقوع پیش‌بینی کنند. به این ترتیب، تعمیرات پیشگیرانه انجام می‌شود و توقف تولید به حداقل می‌رسد — همان چیزی که در استاندارد جهانی با عنوان Predictive Maintenance شناخته می‌شود.

نقش هوش مصنوعی در پیش‌بینی قیمت نفت و صادرات انرژی

بازار نفت جهانی، به‌شدت به تحلیل‌های هوشمند وابسته شده است. مدل‌های یادگیری ماشینی قادرند بر اساس داده‌های عرضه، مصرف، شرایط ژئوپلیتیک و حتی آب‌وهوا، قیمت جهانی نفت را پیش‌بینی کنند. در ایران، استفاده از این مدل‌ها در مرکز مطالعات انرژی وزارت نفت آغاز شده و نتایج اولیه نشان داده است که دقت پیش‌بینی قیمت نفت خام ایران تا ۹۲ درصد افزایش یافته است. این دستاورد می‌تواند سیاست‌گذاری صادراتی کشور را دقیق‌تر و سودآورتر کند.

اینترنت اشیا در میادین گازی ایران

فناوری IoT یا اینترنت اشیا اکنون در میادین گازی جنوب کشور به‌کار گرفته شده است. حسگر‌های هوشمند نصب‌شده در خطوط لوله، به‌صورت لحظه‌ای فشار و دمای گاز را ارسال می‌کنند و در صورت بروز نشت، هشدار فوری می‌دهند. این داده‌ها در «مرکز کنترل هوشمند گاز کشور» تحلیل می‌شوند تا از هرگونه حادثه و اتلاف انرژی جلوگیری شود. به گفته مدیرعامل شرکت گاز پارس جنوبی، استفاده از IoT توانسته میزان اتلاف گاز در فرآیند انتقال را تا ۲۵ درصد کاهش دهد.

ربات‌ها و پهپادها؛ نگهبانان دیجیتال خطوط لوله

یکی از تحولات جدید در مدیریت زیرساخت‌های انرژی، استفاده از ربات‌های زمینی و پهپاد‌های مجهز به دوربین حرارتی است. این ابزار‌ها وظیفه پایش مداوم خطوط لوله نفت و گاز را دارند و در صورت مشاهده ترک، نشت یا دمای غیرعادی، به‌صورت خودکار هشدار صادر می‌کنند. در سال ۱۴۰۴، برای اولین‌بار در ایران، از پهپاد‌های هوشمند در بازرسی خط لوله اهواز–اصفهان استفاده شد که منجر به کاهش ۷۰ درصدی حوادث زیست‌محیطی گردید.

مرکز کنترل دیجیتال صنعت نفت؛ مغز متفکر انرژی کشور

وزارت نفت با هدف تجمیع داده‌ها و تصمیم‌گیری سریع، در حال راه‌اندازی نخستین مرکز کنترل دیجیتال صنعت انرژی ایران در تهران است. این مرکز با تحلیل داده‌های میادین نفتی و گازی، عملکرد هر واحد را به‌صورت لحظه‌ای ارزیابی و روند تولید را بهینه‌سازی می‌کند. برنامه‌ریزی برای ایجاد دوقلو‌های دیجیتال (Digital Twins) از میادین بزرگ مانند پارس جنوبی نیز آغاز شده است. این فناوری می‌تواند شبیه‌سازی دقیق عملکرد میدان را در دنیای مجازی انجام دهد و تصمیم‌گیری را علمی‌تر کند.

امنیت سایبری؛ خط قرمز تحول دیجیتال

با رشد زیرساخت‌های دیجیتال در صنعت نفت و گاز، تهدیدات سایبری نیز افزایش می‌یابد. ایران برای محافظت از زیرساخت‌های حیاتی انرژی، مرکز امنیت سایبری انرژی ملی (NECS) را تأسیس کرده است. این مرکز وظیفه دارد از داده‌های میادین، سیستم‌های هوشمند حفاری، و شبکه‌های انتقال انرژی در برابر حملات سایبری محافظت کند. کارشناسان تأکید می‌کنند که امنیت سایبری باید هم‌تراز با توسعه فناوری در اولویت قرار گیرد تا زیرساخت‌های حیاتی کشور ایمن بمانند.

آموزش نیروی انسانی و آینده شغلی در نفت هوشمند

تحول دیجیتال تنها به فناوری محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند نیروی انسانی متخصص در داده‌کاوی، برنامه‌نویسی صنعتی، و تحلیل الگوریتمی انرژی است. وزارت نفت با همکاری دانشگاه تهران و دانشگاه صنعت نفت، رشته‌ی جدیدی با عنوان «هوش مصنوعی در صنایع انرژی» راه‌اندازی کرده است. به گفته مدیرکل آموزش وزارت نفت، تا سال ۱۴۰۶ بیش از ۳ هزار متخصص دیجیتال انرژی وارد بازار کار خواهند شد.

آینده روشن؛ ایران در مسیر انقلاب دیجیتال انرژی

پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۱۴۱۰، بیش از ۶۰ درصد از عملیات اکتشاف و تولید نفت ایران به‌صورت دیجیتالی و هوشمند انجام شود. این تحول نه‌تنها موجب افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها می‌شود، بلکه اعتبار بین‌المللی صنعت نفت ایران را نیز ارتقا می‌دهد. در نهایت، هوش مصنوعی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل ایران به یکی از بازیگران اصلی فناوری انرژی در خاورمیانه ایفا کند.

انتهای پیام/