آینده روشن پالایشگاه‌ها در ایران؛ تحول دیجیتال و مسیر دستیابی به بهره‌وری پایدار

پالایشگاه‌های ایران، سال‌ها قلب تپنده صنعت انرژی کشور بوده‌اند. اما اکنون با افزایش رقابت جهانی و تغییرات اقلیمی، زمان آن رسیده که این صنعت با ورود فناوری‌های دیجیتال، هوش مصنوعی و تحلیل داده، خود را برای دوران جدید بهره‌وری و پایداری آماده کند.

کد خبر: ۳۲۶۵

تاریخ: ۲۸ آبان ۱۴۰۴ - ۱۰:۱۰

در دهه‌های گذشته، تمرکز اصلی صنعت پالایش نفت در ایران بر افزایش ظرفیت تولید و توسعه زیرساخت‌ها بوده است. اما امروزه چالش‌های تازه‌ای، چون مصرف بالای انرژی، هزینه‌های نگهداری، فشار‌های زیست‌محیطی و ضرورت کاهش آلایندگی، نیاز به تحول را بیش از پیش آشکار کرده است.

راهکار اصلی برای مقابله با این چالش‌ها، دیجیتالی شدن پالایشگاه‌ها است؛ فرآیندی که می‌تواند هزینه‌ها را کاهش دهد، کیفیت تولید را افزایش دهد و مسیر صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر را هموار سازد.

دیجیتالی شدن؛ نقطه عطف صنعت پالایش نفت

دیجیتالی شدن به معنای استفاده از ابزار‌های فناورانه همچون هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلان‌داده، یادگیری ماشین و سیستم‌های پیش‌بینی پیشرفته در تمام مراحل عملیات پالایش است.

در پالایشگاه‌های مدرن، هزاران حسگر صنعتی در نقاط مختلف نصب می‌شوند و اطلاعات مربوط به فشار، دما، ترکیب مواد و راندمان تجهیزات را به‌صورت لحظه‌ای به مرکز کنترل ارسال می‌کنند.
سپس هوش مصنوعی با تحلیل این داده‌ها، تصمیم‌های بهینه برای افزایش بهره‌وری و کاهش اتلاف انرژی اتخاذ می‌کند.

نمونه عملی این تحول در پالایشگاه‌های کره جنوبی و هند رخ داده است؛ جایی که پس از اجرای سیستم‌های هوشمند، بهره‌وری انرژی تا ۱۵ درصد افزایش یافته و آلایندگی ۱۰ درصد کاهش یافته است.

هوش مصنوعی در پایش تجهیزات و کاهش خرابی‌ها

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پالایشگاه‌ها، خرابی‌های ناگهانی تجهیزات است که می‌تواند میلیون‌ها دلار خسارت وارد کند. هوش مصنوعی با استفاده از داده‌های حسگر‌ها و الگوریتم‌های یادگیری، می‌تواند پیش از وقوع خرابی، علائم اولیه آن را تشخیص دهد.

برای مثال، تغییرات جزئی در الگوی ارتعاش یک پمپ یا افت جزئی فشار در مبدل حرارتی، می‌تواند نشانه‌ای از یک خرابی بزرگ در آینده باشد. با تشخیص زودهنگام، تیم‌های فنی می‌توانند پیشگیرانه اقدام کنند و از توقف تولید جلوگیری نمایند.

در پالایشگاه بندرعباس، اجرای یک سامانه پیش‌بینی خرابی بر پایه هوش مصنوعی، در سال نخست توانست تا ۱۱ میلیارد تومان از هزینه‌های تعمیرات اضطراری را کاهش دهد.

اینترنت اشیا و کنترل هوشمند فرآیند‌ها

فناوری اینترنت اشیا (IoT) در پالایشگاه‌ها نقش کلیدی دارد. با اتصال تمام تجهیزات به شبکه مرکزی، امکان پایش آنلاین و واکنش سریع به تغییرات فرآیندی فراهم می‌شود.

به‌عنوان نمونه، اگر در یکی از بخش‌ها فشار بخار بیش از حد بالا رود، سیستم هشداردهنده به‌صورت خودکار فرمان کاهش فشار یا قطع جریان را صادر می‌کند. این واکنش خودکار می‌تواند از حوادثی مانند آتش‌سوزی یا انفجار جلوگیری کند.

صرفه‌جویی در مصرف انرژی

پالایشگاه‌ها جزو پرمصرف‌ترین صنایع انرژی در جهان هستند. با اجرای الگوریتم‌های بهینه‌سازی مصرف سوخت، می‌توان مصرف انرژی را بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش داد.

برای مثال، هوش مصنوعی می‌تواند دمای مشعل‌ها، سرعت پمپ‌ها و نسبت سوخت به هوا را به‌گونه‌ای تنظیم کند که احتراق کامل‌تر و بازدهی بالاتر حاصل شود. این روش نه تنها باعث صرفه‌جویی در مصرف سوخت می‌شود بلکه انتشار دی‌اکسیدکربن را نیز به‌شدت کاهش می‌دهد.

پالایشگاه سبز؛ گامی به سوی آینده پاک

مفهوم پالایشگاه سبز (Green Refinery)، ترکیبی از فناوری‌های نو، بازیافت انرژی، مدیریت هوشمند و رعایت اصول زیست‌محیطی است. در این مدل، پسماند‌ها و گاز‌های زائد به انرژی تبدیل می‌شوند و آب مصرفی در چرخه‌ای بسته بازیافت می‌گردد.

در برخی پروژه‌های اروپایی، حرارت خروجی از دودکش‌های پالایشگاه‌ها برای گرم کردن گلخانه‌های اطراف استفاده می‌شود. چنین مدل‌هایی در ایران نیز قابل اجراست، به‌ویژه در مناطق جنوبی که پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌ها در کنار هم فعالیت می‌کنند.

فرصت‌های اقتصادی تحول دیجیتال

ورود فناوری‌های نو به پالایشگاه‌ها، نه تنها از هزینه‌ها می‌کاهد بلکه زمینه‌ساز رشد اقتصادی نیز هست.

کاهش مصرف انرژی و مواد اولیه

افزایش طول عمر تجهیزات

جذب سرمایه‌گذاری خارجی در بخش فناوری

ایجاد اشتغال برای مهندسان داده، نرم‌افزار و کنترل

همه اینها مزیت‌هایی هستند که در کنار توسعه دانش بومی، ایران را می‌تواند به یک قطب فناوری پالایشگاهی در منطقه تبدیل کند.

البته این مسیر بدون چالش نیست. هزینه بالای تجهیزات هوشمند، نیاز به آموزش نیروی انسانی و کمبود زیرساخت‌های ارتباطی در برخی مناطق، از موانع اصلی هستند. اما تجربه کشور‌هایی مانند عربستان و مالزی نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری مرحله‌ای و بومی‌سازی فناوری‌ها، می‌توان به تدریج این چالش‌ها را برطرف کرد.

نقش دانش‌بنیان‌ها و استارت‌آپ‌های صنعتی در این مسیر حیاتی است. آنها می‌توانند نرم‌افزار‌ها و سامانه‌های هوشمند بومی را طراحی کنند تا وابستگی به خارج کاهش یابد.

نگاه آینده‌نگر به پالایشگاه‌های ایران

در افق ۱۴۱۰، پیش‌بینی می‌شود که بیش از ۵۰ درصد پالایشگاه‌های کشور به فناوری‌های دیجیتال و سیستم‌های هوشمند مجهز شوند. این تحول، نه تنها منجر به کاهش آلایندگی و افزایش بهره‌وری می‌شود، بلکه اعتبار بین‌المللی صنعت نفت ایران را نیز ارتقا می‌دهد.

در جهانی که پایداری و انرژی پاک به شعار اصلی تبدیل شده، پالایشگاه‌های دیجیتال ایران می‌توانند الگوی موفقی برای منطقه باشند.

صنعت پالایش نفت ایران در نقطه عطف تاریخی خود قرار دارد. ورود فناوری‌های دیجیتال، نه تهدید بلکه فرصتی بزرگ است برای بازتعریف آینده‌ای که در آن پالایشگاه‌ها هوشمند، ایمن و سودآورتر از همیشه خواهند بود.

انتهای پیام/